Kontakty z dziećmi - nakładanie sankcji pieniężnej

I. Kontakty

Zagadnienie związane z utrzymywaniem kontaktów pomiędzy rodzicami a dziećmi zostało uregulowane przede wszystkim w przepisach art. 113 i następnych k. r. i o. Możemy wyróżnić następujące trzy główne elementy:

1. definicja kontaktów z dziećmi,
2. ustalenie sposobu ich wykonywania,
3. ograniczenia, a nawet zakaz utrzymywania kontaktów z dziećmi.

W tym miejscu warto zauważyć, że ustalenie zasad określających charakter kontaktów ma znaczenie w dwóch podstawowych przypadkach:

• gdy dziecko nie przebywa stale u żadnego z rodziców, a pieczę nad nim sprawuje opiekun lub rodzina zastępcza;
• gdy stale przebywa u jednego z rodziców.

Znacznie częściej występuje ta druga sytuacja, gdy jeden rodzic (zwykle matka) sprawuje pieczę nad dzieckiem, a ojciec ma prawo do kontaktów z nim, i to właśnie zagadnienie zostało poddane analizie w niniejszym artykule.

Co do zasady kontakty z dziećmi obejmują w szczególności:

• przebywanie z dzieckiem (odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce jego stałego pobytu),
• bezpośrednie porozumiewanie się z dzieckiem (tradycyjna korespondencja, jak również kontakt za pośrednictwem telefonu, sms, poczty mailowej, czatu, komunikatorów internetowych).

Ustalenie sposobu kontaktów następuje w drodze ugody zawartej pomiędzy rodzicami bądź w razie braku porozumienia w drodze orzeczenia sądowego. Takie ustalenie ma charakter kompleksowy, a zatem obejmuje wszystkie aspekty dotyczące takich spotkań: częstotliwość, miejsce (stałego pobytu dziecka bądź inne), kwestia obecności drugiego rodzica, osób trzecich itd. Najprościej mówiąc, na tym etapie strony bądź sąd wprowadzają ograniczenia obowiązujące podczas utrzymywania kontaktów.

Te wszystkie elementy, które pojawiają się już przy ustalaniu sposobu wykonywania kontaktów, wpływają nie tylko na późniejszą możliwość ich egzekwowania, lecz także na następczą możliwość ukarania grzywną:

a) rodzica sprawującego pieczę – gdy nie wykonuje lub niewłaściwie wykonuje obowiązki wynikające z orzeczenia lub zawartej ugody;

b) rodzica uprawnionego do kontaktu z dzieckiem – gdy narusza obowiązki wynikające z orzeczenia albo ugody.

II. Sankcja

Spotkałem się niestety z niepokojącą interpretacją przepisów zezwalających na nałożenie sankcji pieniężnej za naruszanie obowiązków w przedmiocie kontaktów z dzieckiem. W ocenie niektórych prawników, w tym również sędziów, sądy mają możliwość ukarania grzywną ojca niewykonującego uprawnienia do kontaktów z dzieckiem – z jakichkolwiek przyczyn unikającego tego typu kontaktów.

Powyższy pogląd jest uzasadniany dyspozycją zawartą w art. 113 § 1 k. r. i o., w myśl której: niezależnie od władzy rodzicielskiej rodzice oraz ich dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów.

Początkowo rozważałem możliwość, że sam niewłaściwie interpretuję powyższy przepis. Sięgnąłem zarówno do orzecznictwa, jak i do komentarzy do przepisu art. 598¹⁵ k.p.c. i ku mojemu zaskoczeniu to zagadnienie pozostaje przemilczane.

Jednak komentatorzy (Joanna Bodio, Zbigniew Strus) wyraźnie podkreślają jedną kluczową rzecz, że zagrożenie nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej dotyczy naruszenia obowiązków, reguł wykonywania kontaktów, które określone zostały w orzeczeniu lub ugodzie.

Tak również stanowi przepis, czego nie można podważyć, że chodzi o obowiązki ustalone w ugodzie lub orzeczeniu sądowym.

W związku z powyższym krytycznie należy odnieść się do poglądu, że za niewykonywanie kontaktów z dzieckiem można ukarać ojca (każdą inna osobę uprawnioną) sankcją pieniężną. Nie ma wątpliwości, że kontakty z dzieckiem są nie tylko uprawnieniem, lecz także obowiązkiem – to wynika wprost z ustawy (113 § 1 k. r. i o.). Jednak również wprost z ustawy można wywnioskować, że sankcja pieniężna może być nałożona za naruszenie obowiązków wynikających ze ugody lub orzeczenia sądowego w zakresie ustalenia sposobu wykonywania kontaktów.

Przykładami takich naruszeń, które mogą stanowić przesłankę ukarania, są:

a) po stronie osoby sprawującej pieczę – wszelkiego rodzaju uniemożliwianie lub utrudnianie kontaktów, wprowadzanie ograniczeń, które nie wynikają z ugody lub orzeczenia sądu;

b) po stronie uprawnionego – przekraczanie uprawnienia przez zabieranie dziecka do siebie i zatrzymywanie na nocleg wbrew ustaleniom, spotykanie się z dzieckiem z udziałem osób trzecich wbrew ustaleniom itd.

Podsumowując – to nieprzestrzeganie reguł i obowiązków wynikających z ustaleń zawartych w ugodzie lub orzeczeniu sądowym jest przesłanką nałożenia sankcji pieniężnej. Tego dotyczy rygor i taki był cel wprowadzania tych przepisów.

Natomiast utrzymywanie kontaktów pomiędzy rodzicem a dzieckiem wynika z ustawy, a zatem zupełnie innej podstawy prawnej, która jednocześnie nie wprowadza rygoru za nieutrzymywanie tych kontaktów. Jedyną bowiem prawnie dopuszczalną możliwością reakcji na zaniechanie utrzymywania kontaktów jest wniosek o zmianę orzeczenia w zakresie wykonywania kontaktów, w tym również możliwość orzeczenia zakazu utrzymywania tychże kontaktów.

Z JEGO WINY

Rozwiązanie małżeństwa przez rozwód następuje na skutek orzeczenia sądowego. Każdy z małżonków posiada legitymację czynną do wszczęcia postępowania, przy czym żądanie musi być uzasadnione zupełnym i trwałym rozkładem pożycia, to jest zanikiem więzi (fizycznych, duchowych i gospodarczych) łączących małżonków.

Obligatoryjnym elementem wyroku rozwodowego jest wskazanie, kto ponosi winę za stan uzasadniający orzeczenie rozwodu. W wyjątkowych przypadkach sąd na zgodny wniosek małżonków nie orzeka o winie. Na gruncie prawa rodzinnego w zakresie zastosowania do wyroku rozwodowego pojęcie winy należy interpretować szeroko. Obejmuje zarówno winę umyślną, jak i nieumyślną, a decydujące znaczenie ma rozkład pożycia. Podstawą przyjęcia winy małżonka jest ustalenie, że jego zachowanie przyczyniło się do powstania lub pogłębienia rozkładu, natomiast za obojętne dla oceny winy uznaje się, w jakim stopniu każde z małżonków przyczyniło się do tego.

Przykładowe przyczyny rozkładu pożycia (zawinione zachowania):

• zdrada, jak również same pozory zdrady – SN z dnia 19 grudnia 1950 r., sygn. akt C 322/50: [Z]amieszkanie kobiety zamężnej w jednej izbie z innym mężczyzną w warunkach stwarzających pozory zdrady małżeńskiej i to trwające stale, przez dłuższy okres czasu, może być uznane za zawinioną przez nią przyczynę rozkładu pożycia małżeńskiego bez potrzeby zakwalifikowania tego jako cudzołóstwa;
• naruszenie podstawowych obowiązków małżeńskich – SN z dnia 29 czerwca 2000 r., sygn. akt V CKN 323/00: [G]dy wina małżonka w rozkładzie pożycia jest następstwem naruszenia przez niego obowiązków wynikających z przepisów prawa rodzinnego recypujących akceptowane powszechnie zasady moralne;
• nastawianie na życie, bicie, znieważenie;
• opuszczanie domu z przyczyn niezależnych od drugiego małżonka – niepowodowanych przez niego;
• nielojalność – donoszenie na współmałżonka do prokuratury i innych organów, wyprowadzenie wspólnych pieniędzy;
• egoizm – brak wsparcia w realizacji planów i ambicji drugiego małżonka;
• unikanie podjęcia pracy zarobkowej;
• zmiana religii – z uwagi na swobodę wyznania przyczyną rozkładu małżeństwa może być nie tyle sama zmiana religii, co raczej konsekwencje dotyczące zachowania małżonka, który po zmianie wyznania narusza uczucia religijne drugiego.

W związku z powyższym wyróżnia się następujące rodzaje orzeczeń sądowych:

a) rozwiązanie małżeństwa bez orzekania o winie (w sytuacji zgodnego wniosku małżonków),

b) rozwiązanie małżeństwa z (wyłącznej) winy jednego z małżonków,

c) rozwiązanie małżeństwa z winy obojga małżonków,

d) rozwiązanie małżeństwa z uznaniem, że żaden z małżonków nie ponosi winy za rozkład pożycia.

Każde z tych orzeczeń powoduje, że z uprawomocnieniem się wyroku małżeństwo przestaje istnieć pod względem prawnym i tym samym ustają wszelkie skutki, jakie wywoływało. Warto natomiast wyróżnić na tle powołanych wyżej orzeczeń sądowych rozwiązanie małżeństwa z (wyłącznej) winy jednego z małżonków, albowiem w istotny sposób wpływa na kształt obowiązku alimentacyjnego między małżonkami.

W przypadku każdego innego orzeczenia sądowego o rozwiązaniu małżeństwa przez rozwód obowiązek alimentacyjny uzależniony jest od wystąpienia określonej sytuacji materialnej uprawnionego – niedostatku rozumianego jako brak własnych środków (zarobków lub dochodów) oraz możliwości zaspokojenia potrzeb uprawnionego, które należy uznać za uzasadnione w jego konkretnej, rozpatrywanej zawsze indywidualnie sytuacji życiowej (społecznej, zdrowotnej, wiekowej itp.). Obowiązek ten ma ponadto charakter tymczasowy i wygasa wraz z zawarciem kolejnego małżeństwa przez uprawnionego albo z upływem pięciu lat od orzeczenia rozwodu (ze względu na wyjątkowe okoliczności sąd może ten termin wydłużyć).

Orzeczenie rozwiązania małżeństwa z (wyłącznej) winy jednego małżonka powoduje powstanie kwalifikowanej formy obowiązku alimentacyjnego. Zgodnie z art. 60 §2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: Jeżeli jeden z małżonków został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia, a rozwód pociąga za sobą istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego, sąd na żądanie małżonka niewinnego może orzec, że małżonek wyłącznie winny obowiązany jest przyczyniać się w odpowiednim zakresie do zaspokajania usprawiedliwionych potrzeb małżonka niewinnego, chociażby ten nie znajdował się w niedostatku.

Znaczące różnice w sposób wyraźny widoczne są przy zestawieniu obu form obowiązku alimentacyjnego (patrz: tabela niżej).

Zwykła forma obowiązku alimentacyjnego

Forma kwalifikowana (art. 60 §2 k. r. i o.)

1.       niedostatek; 2. dostarczanie środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom; 3. możliwości zarobkowe i majątkowe zobowiązanego; 4. charakter tymczasowy (pięć lat, może zostać przedłużony.

1. pogorszenie sytuacji materialnej – zmniejszenie ilości środków pozostających do dyspozycji małżonka niewinnego, jak i zwiększenie zakresu jego usprawiedliwionych potrzeb; 2. przyczynianie się w odpowiednim zakresie do zaspokajania usprawiedliwionych potrzeb – podczas oceniania należy brać pod uwagę zasadę równej stopy życiowej, możliwości zarobkowe (w mniejszym zakresie niż przy formie zwykłej) oraz usprawiedliwione potrzeby (rozszerzony zakres); 3. brak takiego zapisu – brak takiego zapisu jest celowy, ponieważ forma kwalifikowana ma niejako charakter sankcji, który nie powinien być stricte uzależniony od możliwości zarobkowych i majątkowych zobowiązanego; 4. bezterminowy.

Jak wynika z powyższych uwag, kwalifikowana forma obowiązku alimentacyjnego ma znacznie szerszy charakter, a jej celem jest nie tyle zapewnienie usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego, co raczej ukaranie małżonka winnego rozkładu pożycia (wskazuje na to jej wymiar sankcjonujący).

Należy jednak pamiętać, że obowiązek alimentacyjny w każdej formie wygasa wraz z zawarciem nowego małżeństwa przez uprawnionego, jak również może zostać zmieniony przez sąd w razie zmiany stosunków (art. 138 k. r. i o.).

REGRES ŚWIADCZEŃ ALIMENTACYJNYCH

Okoliczność, że zobowiązany do świadczeń alimentacyjnych na rzecz uprawnionego pozostającego w niedostatku uchyla się od tego obowiązku skutkuje zaistnieniem odpowiedzialności wobec uprawnionego, bądź odpowiedzialności wobec osoby, która do tego niezobowiązana albo zobowiązana w dalszej kolejności zaspokaja uzasadnione potrzeby uprawnionego.

Zarówno roszczenie uprawnionego, jak i roszczenie regresowe przedawniają się z upływem lat trzech.

Przysługuje osobie, która zapewniła uprawnionemu środki utrzymania i ewentualnie wychowania. Tą osobą może być podmiot spoza kręgu potencjalnych zobowiązanych do świadczeń alimentacyjnych, jak również należący do kręgu zobowiązanych, jednakże w dalszej kolejności - np: wnuk, który zaspokoił uzasadnione potrzeby babci pozostającej w niedostatku, może wystąpić z roszczeniem przeciwko rodzicowi, bądź wujowi, czy cioci (z zastrzeżeniem, że są to krewni w linii prostej).

Roszczenie regresowe może być dochodzone tylko w zakresie równowartości rzeczywistej wartości zapłaconego świadczenia alimentacyjnego, a ponadto jedynie w wysokości świadczenia zgodnej z ustalonym sądownie bądź ustawowo według reguł zawartych w ustawie, obowiązkiem. Jeżeli występujący z roszczeniem regresowym łożył kwoty wyższe, nie ma on prawa żądać zwrotu tej nadwyżki.

Spełnienie świadczenia przez osobę do tego niezobowiązaną albo zobowiązaną w dalszej kolejności tworzy pomiędzy nią a zobowiązanym do świadczenia alimentacyjnego stosunek prawny, na zasadach określonych w kodeksie cywilnym jak przy spłacie cudzego długu.

Na marginesie wspomnieć należy, że uporczywe uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego stanowi na gruncie prawa polskiego przestępstwo i podlega karze grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.

KRĄG PODMIOTÓW ZOBOWIĄZANYCH DO ŚWIADCZEŃ ALIMENTACYJNYCH

W podstawowym kręgu zobowiązanych do świadczeń alimentacyjnych znajdują się małżonek, krewni w linii prostej (pochodzą jedni od drugich) oraz rodzeństwo. Ma on charakter stricte rodzinny i rozciąga się na:

a) małżonka (rozwiązanie małżeństwa, unieważnienie małżeństwa, separacja)

b) zstępnych - dzieci, wnuki, prawnuki,

b) wstępnych - rodzice, dziadkowie pradziadkowie,

d) a także rodzeństwo, z tym że w tym wypadku ustawodawca przewidział łatwiejszy proces uchylenia się od obowiązku alimentacyjnego.

Warto jednak zaznaczyć, iż wyżej wskazane osoby są jedynie potencjalnymi zobowiązanymi, albowiem dopiero zaistnienie zdarzenia, którego efektem jest powstanie stosunku "uprawniony - zobowiązany" rodzi obowiązek alimentacyjny. Do katalogu takich zdarzeń można zaliczyć narodziny dziecka, przysposobienie, śmierć zobowiązanego w bliższej kolejności.

Przynależność do kręgu potencjalnych zobowiązanych podlega redukcji wedle wprowadzonych zasad. Obowiązek alimentacyjny polegający na zaspokajaniu uzasadnionych potrzeb uprawnionego w pierwszej kolejności obciąża małżonka uprawnionego, a następnie dzieci uprawnionego, dalej wnuki i kolejne osoby w linii prostej. Zasadą jest, by zostały zaspokojone potrzeby uprawnionego. W dalszej kolejności powstaje w stosunku do wstępnych uprawnionego - rodziców, dziadków i kolejnych osób, a dopiero na końcu zobowiązane jest rodzeństwo.

Krewni bliżsi stopniem, będą zobowiązani wcześniej, co oznacza, że dzieci są zobowiązane przed wnukami, a rodzice przed dziadkami itd. Obowiązek alimentacyjny przechodzi na poszczególne osoby w sytuacji, gdy nie ma bliższych krewnych albo gdy nie są oni w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub uzyskanie na czas potrzebnych środków do utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających możliwościom zarobkowym.

Zasadą jest, iż uprawnioną do świadczeń alimentacyjnych jest osoba pozostająca w niedostatku. Wyjątkiem od tej zasady jest obowiązek alimentacyjny rodziców względem dzieci, które nie są w stanie utrzymać się samodzielnie oraz świadczenie alimentacyjne zasądzone od małżonka wyłącznie winnego rozpadu małżeństwa. 

Na koniec dwa wypadki możliwości uchylenia się od obowiązku alimentacyjnego:

a) rodzeństwo - jeżeli wykaże, że są one połączone z nadmiernym uszczerbkiem dla niego lub dla jego najbliższej rodziny,

b) "wieczny student" - rodzice mogą się uchylić od obowiązku, jeżeli są one połączone z nadmiernym dla nich uszczerbkiem lub jeżeli dziecko nie dokłada starań w celu uzyskania możności samodzielnego utrzymania się.

ZAKRES OBOWIĄZKU ALIMENTACYJNEGO

Obowiązek alimentacyjny obciąża osobę zobowiązaną, w szczególności krewnych w linii prostej (dziadkowie - rodzice - dzieci) bądź (dzieci - rodzice - dziadkowie), jak również rodzeństwo, a polega na dostarczaniu na rzecz uprawnionego skonkretyzowanych świadczeń na zapewnienie:

a) środków utrzymania - należy przez to rozumieć (wyżywienie, odzież, opiekę medyczną, opłaty związane z lokalem mieszkalnym); 

b) środków wychowania - występuję jedynie w stosunku do dzieci - realizacja tych świadczeń powinno następować, zgodnie z wolą ustawodawcy "w miarę potrzeb" w odpowiedniej relacji do wieku, uzdolnień oraz woli dziecka (przede wszystkim koszty związane z zajęciami dodatkowymi).

Obowiązek alimentacyjny przybiera najczęściej postać świadczenia pieniężnego, jednak jego wysokość nie pozostaje w oderwaniu od rzeczywistości. Zakres obowiązku alimentacyjnego (wysokość świadczenia) uzależniona jest od dwóch czynników: usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego.

Usprawiedliwione potrzeby uprawnionego podlegają każdorazowej ocenie sędziego, który ocenia przedłożone przez uprawnionego twierdzenia oraz wnioski dowodowe, nie tylko co do ich autentyczności, ale również ze względu na celowość ich ponoszenia. W stosunku do dzieci usprawiedliwione potrzeby pozostają w stałej korelacji ze stopą życiową rodziców. Ma to istotne znaczenie w przypadku, kiedy zobowiązany rodzic posiada znaczny majątek, a także uzyskuje wysokie dochody. Nie mniej nawet jeżeli zobowiązany do świadczenia alimentacyjnego uzyskuje niskie dochody, zgodnie z przyjętym w orzecznictwie poglądem zobowiązany jest dzielić z dzieckiem tym dochodem.

Możliwości zarobkowe i majątkowe zobowiązanego są drugim czynnikiem wpływającym na wysokość świadczenia alimentacyjnego, o ile jasne pozostają kwestie związane z ustaleniem wysokości posiadanego przez zobowiązanego majątku, o tyle warto przeanalizować kwestię możliwości zarobkowych. 

Pamiętać należy, że przy ocenie możliwości zarobkowy nie są brane tylko i wyłącznie faktyczne dochody zobowiązanego z tytułu wykonywanej pracy, ale możliwości, które są oceniane przez sąd również przez pryzmat wykształcenia zobowiązanego, jego cech charakteru (zaradności) doświadczenia, wcześniejszych zarobków, aktualnych możliwości znalezienia pracy, a także możliwości pozyskiwania dochodu z innych źródeł (wynajem domu, mieszkania). Szeroka ocena możliwości zarobkowych zobowiązanego przeciwdziała praktyce, polegającej na celowym zaniżaniu przez zobowiązanego wartości uzyskiwanego dochodu.

W procesie o alimenty, które nie były zasądzone we wcześniejszym orzeczeniu (np: wyrok rozwodowy) postępowanie dowodowe zmierza do ustalenia zakresu obowiązku alimentacyjnego w oparciu o uzasadnione potrzeby uprawnionego oraz zarobkowe i majątkowe możliwości zobowiązanego.

Natomiast, w sprawie, której celem jest zmiana orzeczenia (podwyższenie lub obniżenie alimentów) sąd przy orzekaniu bierze pod uwagę nie tylko powyższe czynniki, ale również fakt, czy nastąpiła zmiana stosunków, a więc, czy od momentu ustalenia obowiązku alimentacyjnego wystąpiła zmiana na tle, któregokolwiek z tych czynników dotyczących uprawnionego lub zobowiązanego. 

Takie zmiany dotyczyć będą zatem:

- wzrostu uzasadnionych potrzeb uprawnionego (wraz z wiekiem dziecka),

- obniżenia możliwości zarobkowych lub majątkowych zobowiązanego (utrata prawa do wykonywania zawodu, kalectwo),

- zniesienie obowiązku alimentacyjnego, na skutek osiągnięcia przez dziecka pełnoletności i niekontynuowania dalszej nauki.

Na koniec warto wskazać, iż świadczenie alimentacyjne nie jest ograniczone jedynie do świadczenia pieniężnego. Obowiązek alimentacyjny może być wykonywany przez zobowiązanego poprzez osobiste starania o utrzymanie lub wychowanie uprawnionego.